Gaj Wandy. Najdokładniej rzecz ujmując, jest to współcześnie obszar liczącego ok. 2,5 ha śródleśnego pola kasztanowców wraz z przyległościami. Historyczna nazwa miejsca [niem. Wandashain] wywodzi się zapewne od imienia Wandy Schönaich – żony księcia Henryka, jednego z XIX-wiecznych właścicieli Puszczy Tarnowskiej.

Gaj Wandy stanowi fragment założenia parkowego, rozwiązania architektoniczno-krajobrazowego, bardzo modnego w tamtych czasach. Zlokalizowany jest w północnym i środkowym sektorze oddziału "62" obecnych Borów Tarnowskich w części administrowanej przez Nadleśnictwo Sława Śląska.

Pomiędzy starymi - mocno już zniszczonymi przez czas i szkodniki - kasztanowcami zachowało się kilka dorodnych i znajdujących się w lepszej kondycji starych dębów. Ich wiek leśnicy szacują na ok. 300 lat. Zwraca uwagę, że ziemia, na której rosną uprawiana jest przez myśliwych. To sposób na dożywianie leśnej zwierzyny.

W ostatnim czasie leśnicy wespół ze Stowarzyszeniem Wspierania Rozwoju Letniska Jodłów i myśliwymi podjęli próby ratowania kasztanowców przez szkodnikami. Z pomocą przyszli uczniowie Zespołu Szkół z Lubięcina. Pojawiły się też sadzonki młodych drzew tego gatunku. 

Sam czas powstania kasztanowej plantacji nie jest dokładnie znany. Najprawdopodobniej założono ją na początku XX wieku. Warto przy tej okazji przypomnieć, że na Śląsku już w 2 poł. XVIII w. pojawiła się moda na wprowadzanie do rodzimych lasów drzew obcych gatunków. Wyraźny odwrót od tej tendencji nastąpił po roku 1800. Jednak w publicystyce leśnej jeszcze w 1855 r. pojawił się artykuł Juliusa von Pannewitz'a pt. "O hodowli i użytkowaniu słodkiego kasztana". Świadczy to o ciągle występującym zainteresowaniu uprawą tego gatunku. Niewielkie skupiska i pojedyncze okazy kasztanowców można zresztą spotkać także w innych fragmentach Puszczy.

Na granicy Kasztanowego Poletka od jego południowej strony możemy natomiast podziwiać swoistą oazę okazałych, liczących ok. 100 lat daglezji i młodych nasadzeń sosny wejmutki. Znajduje się tu także buk - pomnik przyrody. Jego wiek szacowany jest na 300 lat.

Warto zwrócić uwagę, że na mapie z 1938 r. obszar Gaju Wandy oznaczony został sygnaturką tego samego rodzaju, jaką oznaczono Krzywy Dąb [Krumme Eiche], co do którego nie ma wątpliwości, że posiadał status pomnika przyrody. Podobna sygnaturka znajduje się w nieodległym miejscu na północ od Gaju Wandy. Zapewne istniały tam inne jeszcze obiekty lub zespoły obiektów natury o analogicznym statusie. Możliwe, że pozostałością po nich są stare, zmurszałe w dużym stopniu, ale ciągle jeszcze imponujące swoją wielkością pnie.

Nieco wcześniej, gdyż na mapie wydanej w roku 1934 lokalizację pomnika przyrody [ND] oznaczono bardziej precyzyjnie: niemal w połowie współczesnej linii oddziałowej 42/43, po jej wschodniej stronie. Wszystko zdaje się jednak wskazywać, że chodziło o jeden i ten sam obiekt, obecnie już trudny do bliższego opisania. Porównanie sygnaturek pomników przyrody na tej samej mapie pozwala na przyjęcie, że było to drzewo liściaste.

Po dzień dzisiejszy szczególną ozdobą okolicy są rozsiane wśród sosen na okolicznych oddziałach leśnych liczne wiekowe dęby oraz buki, prawdziwa Kraina Drzew Pomnikowych [KDP]. Niektóre z nich cieszą się pełnią życia, inne są od dawna martwe, ale ciągle służą przyrodzie dając mieszkanie licznym gatunkom ptactwa.

Szczególną uwagę zwraca kilka dębów ukrytych w otaczających je szpalerach świerków. To zapewne forma ochrony starych drzew przed wiatrami i mrozem. 

Warto zauważyć, że na mapach z przełomu XIX i XX wieku ten właśnie fragment Puszczy opisywany jest także jako "Lindenruh", co można tłumaczyć jako lipowa cisza, ukojenie, spokój. Nie wykluczone, że najlepszym polskim odpowiednikiem byłaby tu nazwa "Lipowe Zacisze". Możliwe, że pierwotny obszar Gaju Wandy, znacznie mniejszy niż definiowany obecnie, wyróżniany był takim właśnie terminem. 

Zasadniczą cechą romantycznego stylu epoki charakterystyczną dla XIX w. było przypisywanie wyróżniającym się z otoczenia obiektom przyrodniczym, np. starym drzewom, skałom czy wzniesieniom, nadnaturalnych właściwości. Nadawano im nazwy kojarzone z imionami członków rodziny panującego, niekiedy wznoszono w wybranych miejscach stylowe budowle czy też nasadzano wybrane gatunki roślin. W książęcym rodzie von Schoenaich-Carolath - władającym Puszczą Tarnowską od początku XVII w. do czasu II wojny światowej - imię "Wanda" pojawiło się co najmniej dwukrotnie.

Skadinąd warto zauważyć, że pochodzące od legendarnej władczyni Krakowa imię, stało się popularne w XIX wieku, za sprawą romantycznej mody na średniowiecze. 

Gaj Wandy jest niewątpliwie miejscem niezwykłym i oryginalnym. Jest też jednym z najpiękniejszych, urokliwych i klimatycznych fragmentów d. Puszczy Tarnowskiej. Widać to zwłaszcza w maju podczas kwitnienia kasztanów oraz jesienią, gdy liście dębów i buków mienią się charakterystycznymi dla siebie kolorami.

Uznając potrzebę zachowania walorów przyrodniczych i historycznych miejsca w dniu 31 sierpnia 2017 r. Rada Gminy w Sławie nadała mu status Zespołu Przyrodniczo - Krajobrazowego "Gaj Wandy".

Na inwentarz "Zespołu" składa się obecność aż 190 starych kasztanowców. Zachowało się również 19 dorodnych i znajdujących się w dobrej kondycji starych dębów i 7 buków. Ich wiek leśnicy szacują na ok. 282 lata. Ponadto są tam jeszcze 33 modrzewie w wieku 117 lat, 7 dębów czerwonych w wieku 132 lata, 20 daglezji w wieku 117 lat, 3 sosny wejmutki w wieku 122 lat, 5 lip drobnolistnych w wieku 117 lat i wiele innych gatunków drzew.

Podobno jeszcze przed ostatnią wojną odbywały się w Gaju Wandy koncerty muzyczne. Informacja ta nie jest jednak pewna. Nie ulega natomiast wątpliwości, że wzdłuż obecnej linii oddziałowej 43/62, a więc na kierunku wschód - zachód w okresie tym istniała linia kolejki gospodarczej, której stacja końcowa znajdowała się w Lipinach.

Gaj Wandy najłatwiej odszukać poruszając się zgodnie ze wskazaniami pomarańczowej Jodłowskiej Trasy Rekreacyjnej [JTR]. Można to uczynić od strony Pawilonów Myśliwskich lub Dębowego Jaru.

Jan WOJTASIK 


 

 

Dane orientacyjne dla GPS:

Dł. geogr. 15°55'03" E

Szer. geogr. 51°50'85" N

Przy opracowaniu tego materiału wykorzystano mapę: Puszcza Tarnowska. Jodłowskie Trasy Rekreacyjne, Wydawnictwo SYGNATURA Zakład Kartograficzny, Wydanie I,  2015

 

 

 

pogoda.net